De Waterkwekerij moet komen in de Bergermeerpolder, een groen gebied ingeklemd tussen het Noordhollands Kanaal en een drietal woonbuurten aan de noordkant van het centraal station in Alkmaar. Nu is een groot deel van het gebied van in totaal 25 hectare ingenomen door de rioolwaterzuiveringsinstallatie, de stadskwekerij en een bedrijvenzone aan de oever van het kanaal.

"Dit is toch een fantastische plek," roept Tjeerd Koudenburg uit, staande op één van de watertanks van de rioolwaterzuivering, het hoogste punt in de omgeving. Het gebied ligt erbij als een boomrijke oase in het stedelijk gebied. Tussen de boomkruinen door, zeker nu de bladeren vallen, zijn de rode pannendaken van de wijken Bergermeer en Blaeustraatkwartier zichtbaar. Koudenburg, projectleider van De Waterkwekerij bij het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier, wijst eerst naar het westen en dan naar het zuiden waar het stadscentrum van Alkmaar zich bevindt. "Daar heb je de duinen bij Bergen; op nog geen kwartier fietsen. En vijf minuten fietsen die kant op en je zit in de binnenstad van Alkmaar." Naast hem staat Henk Smit, die al zo’n vijftien jaar tegen het gebied aan in Blaeustraatkwartier woont.  Hij is voorzitter van het bewonersoverleg en is nauw betrokken bij de plannen voor de Waterkwekerij. "De Bergermeer is onderdeel van onze leefomgeving. We willen niet dat het verrommelt en ook niet dat ze het helemaal volbouwen. Kijk, we snappen best dat de gemeente en het hoogheemraadschap er geld moet verdienen om de ontwikkeling te financieren, maar we willen wel graag dat het een open, groen gebied blijft, met een behoorlijk woonniveau."

"Het grote voordeel van dit plan is de enorme ruimtewinst en dat alles qua maat en invulling mooi in elkaar past." Zelfs de parkeerdruk voor de omgeving wordt aangepakt, legt Tjeerd Koudenburg uit. En als een volleerd stedenbouwkundige laat hij met grote gebaren zien hoe het plan in elkaar steekt. "Qua bebouwing sluit het plan goed aan op de omgeving; een doorlopend gebied van wonen, werken en kleine bedrijvigheid. De oude slibvelden daar aan de noordkant, die al jaren buiten gebruik zijn, maken plaats voor watergebonden woningen en we willen zelfs experimenteren met drijvende woningen. Ze vormen de westelijke begrenzing van het eiland waarop de pakweg 630 woningen komen. De nabezinkbassins, allemaal zo’n vier meter diep, gebruiken we als parkeergarages met de woningen er bovenop." In de zuidwesthoek van het gebied, op de plek waar nu de stadskwekerij ligt, komt de nieuwe zuiveringsinstallatie met een membraanbioreactor. Deze wordt verdiept aangelegd en afgedekt, zodat het park er deels overheen loopt. Een brede strook langs het Noordhollands Kanaal maakt deel uit van het plan. Nu is het een gebied met meerdere eigenaren: een aantal autodealers met hun showroom, de Gasunie en de NUON. In deze strook komen vijf kantoor/wooneilanden met parkeergelegenheid eronder. Het hoogheemraadschap overweegt om in een van deze gebouwen het hoofdkantoor te vestigen.

De Waterkwekerij is een samenwerkingsproject van het hoogheemraadschap en de gemeente. Zij hebben elkaar gevonden in de gezamenlijke ambitie om van de herontwikkeling in de Bergermeer een toonaangevend voorbeeld van duurzaam ruimtegebruik te maken. Het hoogheemraadschap kiest voor modernisering van de waterzuiveringsinstallatie ‘on the spot’ met gebruik van de membraantechniek . Die vraagt minder dan een tiende van de ruimte, die de waterzuivering nu nodig heeft, en is vrijwel schoon. De afwezigheid van geurcirkels biedt de gemeente Alkmaar de mogelijkheid om achter het station, op loopafstand van het centrum, een aansprekend woon- en werkgebied te realiseren.

"Dit is een toplocatie, vlakbij het stationsgebied, waar we dubbel grondgebruik kunnen realiseren door onder meer slim met de waterzuivering om te gaan." Burgemeester Piet Bruinooge laat op de stadskaart zien hoe Alkmaar voor de ruimtelijke ontwikkeling nog maar weinig kanten op kan. "We zitten tegen de grenzen van de uitbreidingsmogelijkheden aan. Daarom is dit project zo’n grote kans. Grond en ruimte zijn schaars in dit land. Op deze manier zijn we zowel voor de stad als voor het milieu duurzaam bezig."

De bijna 630 woningen, die deel uit maken van het plan, vormen een substantieel deel van de Alkmaarse bouwopgave voor de komende jaren van ongeveer 2500-3000 woningen, vult Rob van Menen aan. Hij is de projectleider aan de kant van de gemeente en werkt vanaf het begin nauw samen met Tjeerd Koudenburg om De Waterkwekerij van de grond te krijgen. Hij noemt de innovatieve aanpak van de waterzuivering en de samenwerking met het hoogheemraadschap als het meest bijzondere aan dit project. "Vanzelfsprekend zijn de stedenbouwkundige mogelijkheden voor ons uitgangspunt om hieraan te beginnen. Deze locatie was al langer in beeld. Eerder hadden we het idee om voor de nieuwe installatie uit te wijken naar Geestmerambacht, waar het noordelijk deel van Alkmaar op loost. Met een persleiding breng je het rioolwater dan die kant op. Qua kosten is het wel goedkoper, maar je brengt weer een extra verstoring in het toch al kwetsbare Noordhollandse landschap aan en er is niets innovatiefs aan. Je doet weinig aan de verbetering van de waterkwaliteit en het levert niets extra’s op behalve dan de bouw van een aantal woningen. In de opzet van De Waterkwekerij combineren we de vernieuwde aanpak van de waterzuivering met gebiedsontwikkeling  en de binnenstedelijke wateropgave, want het wordt behalve een groen ook een heel waterrijk gebied."

Zowel het hoogheemraadschap als de gemeente Alkmaar steken met het plan voor De Waterkwekerij hun nek uit. Door afzonderlijke opgaven te combineren, boeken we ‘materiële en immateriële winst’, zoals dijkgraaf Monique de Vries het noemt. "We laten hiermee zien dat gebiedsontwikkeling als nieuwe manier van denken en werken tot ongedachte oplossingen kan leiden." Aan de ene kant is dat ook weer niet zo vreemd, vind ze, want buiten het verstedelijkte gebied doen de waterschappen toch ook hun best om waterstaatkundige werken mooi in te passen in het landschap. Aan de andere kant is de bundeling van opgaven bij De Waterkwekerij voor Nederland uniek. "We weten dat de nieuwe techniek werkt. We passen die al langer toe in Varsseveld, maar op een kleinere schaal en combineren de zuivering niet met gebiedsontwikkeling. Die kans moeten we hier pakken."

Dat onderschrijft burgemeester Bruinooge van harte. "We trekken samen op. De dijkgraaf is voorzitter van de stuurgroep, de wethouder is inhoudelijk verantwoordelijk, ik ben gevraagd om mee te denken – ze schatten hier het oplossinggerichte vermogen van mij schijnbaar hoog in – maar vooral om partners te vinden en het overleg te doen met de provincie en de rijksoverheid." Zoals het plan er nu ligt is er 30 miljoen euro resterend tekort (op een totale investering van ca 220 miljoen euro ) om de begroting rond te krijgen. Het Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en de gemeente zijn over de invulling daarvan in overleg met de provincie en de rijksoverheid. De burgemeester: "We verwachten dat ook zij inzien dat hier een unieke kans ligt om innovatie in het watermanagement én in het ruimtegebruik een kans te geven."

De provincie staat welwillend tegenover het project, weet projectleider Rob van Menen te vertellen. "De provinciale taskforce ruimtewinst heeft aangegeven dat dit een grote kans is, maar tegelijkertijd zijn er kritische kanttekeningen geplaatst als het gaat om verdere verdichting. De gemeente en het hoogheemraadschap hebben daarnaar gekeken, maar niet alle suggesties overgenomen. Gedeputeerde Staten hebben zich inmiddels ook positief uitgesproken voor het plan en gedeputeerde Ton Hooijmaijers heeft zich aan het projectverbonden."

De Waterkwekerij gaat over duurzaamheid en verdichting, twee speerpunten in het beleid van minister Cramer van VROM. Burgemeester Bruinooge kan het zich daarom niet voorstellen dat de rijksoverheid niet mee zal doen. "We hebben een fors pakket duurzaamheidsmaatregelen in het plan zitten. We kunnen daar minder ambitieus op inzetten, maar dat lijkt me niet slim gegeven de klimaatverandering. De energielasten zijn voor de komende tijd de grote onzekerheidsfactor voor huishoudens."

Uit een inventarisatie blijkt dat er in Nederlandse steden als Utrecht en Leeuwarden een twintigtal vergelijkbare locaties bestaan. Waterzuiveringsinstallaties, waarvan het merendeel dateert uit de jaren vijftig en begin zestig, en die inmiddels midden het stedelijk gebied liggen. Tezamen is er ruimte voor zo’n 7.500 woningen, rekent Rob van Menen voor. "Daarom is dit project voor ons extra interessant. De innovatieve manier waarop we omgaan met waterzuivering en ruimtegebruik straalt af op onze stad.

Wat we hier doen, is straks toepasbaar op veel meer plekken. Maar het is ook zo dat wij dit maar één keer kunnen doen en wij staan nu wel aan de lat voor een fors deel van het tekort." Is een project met zo’n fors tekort reproduceerbaar? Wat is een first-movers -nadeel je waard?  Dat zijn momenteel cruciale vragen, die de gemeente en het hoogheemraadschap ook aan partneroverheden stellen. De suggestie is om het first-movers-nadeel en met name de duurzaamheidswinst op termijn te kwantificeren, de kosten daarvan te delen en voor het restant van het tekort nieuwe partners te zoeken. Zeker wat dat laatste betreft liggen er kansen, alleen moeten de aantrekkelijkheid van het gebied en het concept breder voor het voetlicht worden gebracht.

Om financieel beter uit te komen, is het aantal te bouwen vrijesectorwoningen in de laatste versie van het plan al aardig opgeschroefd. Nog meer, zoals de provincie voorstelde, is met name voor de gemeente  niet wenselijk. Een andere optie is om nog meer goedkope woningbouw te schrappen, maar daar wil de gemeente ook niet aan. Burgemeester Bruinooge: "Het kan toch niet zo zijn dat we in dit land alleen nog maar woningen bouwen voor de happy few, en dat we dus de starters niet tegemoet kunnen komen. Als je als overheid in dit project zoveel geld stopt, dan moet de doorsnee van de samenleving ervan kunnen profiteren."

De betrokken partijen zijn stuk voor stuk ingenomen met de wijze van samenwerken. Dit soort locatieontwikkeling is uitsluitend te realiseren als je mensen hebt die verder kunnen kijken dan hun eigen belang, meent Tjeerd Koudenburg. "We hebben weer behoefte aan generalisten, die zo’n plan kunnen optillen boven het gebied, en vanuit een helikopter kunnen kijken. Daarom is het zo aardig om hier op de watertanks te klimmen. Pas dan zie je dat we midden in de stad staan, een plek met heel veel mogelijkheden, maar je begrijpt hier ook waarom deze plek open en groen moet blijven."

"We zijn er met een open mind in gegaan, zeker niet vrijblijvend, want we wisten allemaal dat er iets moest gebeuren," aldus dijkgraaf Monique de Vries. Als succesfactoren ziet zij het goed naar elkaar luisteren, het proberen te begrijpen van elkaars belangen en vervolgens daarin verbindingen proberen te leggen. De ondernemende rol, die het hoogheemraadschap op zich neemt, spreekt haar aan. "Meedenken en de lasten delen. Dat betekent nadrukkelijk ook dat je de risico’s deelt," zegt ze stellig. "Pas dan kan ik het belang van Alkmaar aan mijn achterban verkopen en kan burgemeester Bruinooge de medefinanciering door de gemeente uitleggen."

De dijkgraaf voelt zich in haar nieuwe ondernemende rol wel in belangrijke mate beperkt door knellende milieu- en aanbestedingsregels. Die knellen des te meer nu de gemeente en het hoogheemraadschap naar manieren zoeken om de businesscase sluitend te krijgen. "Ik zou, als ik iets innovatiefs wil doen, met bedrijven willen praten, zonder in de bekende aanbestedingsklem te komen," zegt De Vries. "Iedere keer lopen we op tegen de regels op milieugebied. Zo is het naar voren trekken van de bouw van woningen niet mogelijk vanwege de milieucirkels rond de bestaande zuiveringsinstallatie."

Zowel het hoogheemraadschap als de gemeente Alkmaar zien het als een uitdaging om uit te vinden hoe de duurzaamheidsinvesteringen in het gebied zijn te vermarkten. Heel Alkmaar profiteert immers straks van schoner oppervlaktewater door het veel schonere effluent (gereinigd rioolwater) uit de nieuwe zuiveringsinstallatie. De toekomstige bewoners van de Waterkwekerij,  en wellicht ook die van naburige wijken,  kunnen straks gebruik maken van warmte, die is onttrokken aan het effluent. Hoe ver kun je gaan met het naar voren trekken van die winst en het doorberekenen van de kosten? Het zijn boeiende vragen waar in de optimalisatie van de businesscase nog nader naar wordt gekeken. Toch blijven ze in Alkmaar nuchter. Burgemeester Piet Bruinooge laat weten dat het project niet doorgaat als de rijksoverheid en de provincie te weinig bijspringen. "We gaan als gemeente en hoogheemraadschap geen onverantwoorde risico’s nemen. Dan missen we de kans om te laten zien dat meervoudig ruimtegebruik kan. En datzelfde geldt voor waterzuivering op de plek waar je het veroorzaakt. Dat is absoluut de toekomst. Ik weet zeker dat als wij het niet doen, het binnen tien jaar elders in Nederland zal gebeuren."